آشنایی کامل با سارکوپنیا و تأثیر آن بر سلامت عضلات

سارکوپنیا چیست؟

سارکوپنیا که گاهی به آن کم‌ماهیچگی عضلانی گفته می‌شود، یک وضعیت شایع است که با کاهش تدریجی حجم و قدرت عضلات همراه است و به طور عمده با فرآیند طبیعی پیری در ارتباط است. این بیماری معمولاً در افراد بالای ۵۰ سال دیده می‌شود و در سنین بالاتر شیوع آن افزایش می‌یابد. بر اساس مطالعات، شیوع سارکوپنیا در افراد ۶۰ سال و بالاتر بین ۵ تا ۱۳ درصد و در سنین ۸۰ سال و بیشتر می‌تواند تا ۵۰ درصد برسد. این وضعیت نه تنها بر فعالیت‌های روزمره تأثیر می‌گذارد، بلکه می‌تواند خطر سقوط و شکستگی استخوان‌ها را نیز افزایش دهد.

علائم و نشانه‌های سارکوپنیا

تشخیص زودهنگام سارکوپنیا اهمیت زیادی دارد، زیرا با شناخت علائم می‌توان اقدامات لازم را برای مدیریت و پیشگیری انجام داد. از نشانه‌های اصلی این بیماری می‌توان به ضعف عضلانی، کاهش توده عضلانی و عملکرد نامناسب عضلات اشاره کرد. این کاهش توده عضلانی معمولاً با تجمع چربی در داخل عضلات همراه است که منجر به ضعف و کاهش قدرت می‌شود. علائم رایج شامل مشکلات در انجام فعالیت‌های حرکتی روزمره مانند راه رفتن، بالا رفتن از پله‌ها و حمل وسایل سنگین است. همچنین، افراد مبتلا ممکن است بیشتر دچار زمین‌خوردگی و شکستگی‌های استخوان شوند و در نتیجه کیفیت زندگی آن‌ها کاهش یابد.

دلایل و عوامل مؤثر در بروز سارکوپنیا

عمده‌ترین علت بروز سارکوپنیا، روند طبیعی پیری است که در آن توده و قدرت عضلات کاهش می‌یابد. این کاهش معمولاً بین سنین ۳۰ تا ۵۰ سالگی شروع شده و پس از ۶۰ سالگی به اوج خود می‌رسد. عوامل متعددی در تسریع این فرآیند نقش دارند، از جمله:

• مقاومت به انسولین: افزایش سن باعث تغییر در ترکیب بدن می‌شود که منجر به تجمع چربی و کاهش توده عضلانی می‌گردد، همچنین می‌تواند مقاومت به انسولین را افزایش دهد.
• کاهش سطح هورمون‌ها: با افزایش سن، سطح هورمون‌های آنابولیک مانند هورمون رشد و تستوسترون کاهش می‌یابد که نقش مهمی در نگهداری و رشد عضلات دارند.
• نشانگرهای التهابی: افزایش عوامل التهابی مانند IL-6 و فاکتور نکروزدهنده تومور آلفا، که در فرآیند پیری افزایش می‌یابند، می‌توانند به تخریب عضلات کمک کنند.
• تخریب عصبی: کاهش رشته‌های عصبی محیطی و اتصالات عصبی-عضلانی در اثر پیری، باعث ضعف در عملکرد عضلات می‌شود.

عوامل خطرآفرین و موارد مرتبط

عوامل مختلفی می‌توانند فرد را در معرض خطر ابتلا به سارکوپنیا قرار دهند. کم‌تحرکی، مصرف ناکافی پروتئین، و چاقی از جمله عوامل اصلی هستند که نقش مهمی در توسعه این بیماری دارند. همچنین، بیماری‌های مزمن مانند COPD، نارسایی قلبی، دیابت، و سرطان نیز می‌توانند در بروز سارکوپنیا مؤثر باشند. در افراد جوان‌تر، شرایطی مانند سوءتغذیه، کاهش وزن شدید، و بیماری‌های التهابی نیز می‌توانند سبب بروز این وضعیت شوند. در مجموع، سبک زندگی سالم و مراقبت‌های پزشکی مناسب می‌تواند نقش مهمی در پیشگیری از سارکوپنیا ایفا کند.

روش‌های تشخیص سارکوپنی

در تشخیص کامل سارکوپنی، هیچ آزمایش واحد و قطعی وجود ندارد که بتواند این بیماری را به طور مستقیم و قطعی شناسایی کند. عموماً، فرآیند تشخیص بر پایه ابزارهای غربالگری استوار است که به ارزیابی علائم احتمالی و میزان عملکرد عضلانی فرد می‌پردازند. این ابزارها به پزشکان کمک می‌کنند تا کاهش قدرت و عملکرد عضلات را شناسایی کرده و بر اساس آن، اقدامات بعدی را برنامه‌ریزی کنند.

• پرسش‌نامه‌های تخصصی، که به بررسی میزان قدرت عضلانی و ناتوانی‌های روزمره می‌پردازند، یکی از روش‌های رایج در غربالگری هستند.

ابزارهای غربالگری تشخیص سارکوپنیا

یکی از ابزارهای مهم در غربالگری سارکوپنی، پرسش‌نامه SARC-F است. این پرسش‌نامه شامل سوالاتی در رابطه با توانایی فرد در انجام فعالیت‌هایی مانند راه رفتن، برخاستن از نشستن، بالا رفتن از پله‌ها و میزان زمین‌خوردن است. هر سوال در این پرسش‌نامه بر اساس پاسخ‌های فرد نمره‌ای بین صفر تا دو دریافت می‌کند و در نهایت، مجموع نمرات نشان‌دهنده احتمال ابتلا به سارکوپنی است. نمره ۴ یا بیشتر می‌تواند هشداردهنده باشد و نیازمند ارزیابی‌های بیشتر است.

تست‌های قدرت عضلانی

برای ارزیابی قدرت عضلانی، آزمایش‌های ساده و کارآمدی وجود دارد. یکی از این آزمایش‌ها، اندازه‌گیری قدرت دست است که نشان‌دهنده وضعیت کلی عضلات بدن است و کاهش آن می‌تواند علامت هشدار دهنده باشد. همچنین، تست پایه‌ی صندلی، که تعداد دفعاتی است که فرد می‌تواند بدون استفاده از دست‌ها از روی صندلی بلند شده و بنشیند، به ارزیابی قدرت عضلات پا، به ویژه عضلات چهارسر ران کمک می‌کند.

تست‌های کیفیت عضلانی

ارزیابی کیفیت و کمیت عضلات با روش‌های تصویربرداری و اندازه‌گیری‌های تخصصی انجام می‌شود. تصویربرداری رزونانس مغناطیسی (MRI) با ارائه تصاویری دقیق از بافت‌های نرم، کمک می‌کند تا توده عضلانی کلی بدن مشخص شود. توموگرافی کامپیوتری (CT) نیز با بهره‌گیری از اشعه ایکس، حجم توده‌های عضلانی و چربی‌های اطراف آن را ارزیابی می‌کند. سنجش تراکم استخوان (DXA) علاوه بر اندازه‌گیری تراکم مواد معدنی استخوان، توده عضلانی را نیز تخمین می‌زند. در نهایت، تجزیه و تحلیل بیومپدانس (BIA) با عبور جریان الکتریکی ضعیف، نسبت ترکیب بدن و میزان عضلات و چربی‌ها را نشان می‌دهد.

تست‌های عملکرد فیزیکی

برای ارزیابی شدت و میزان اثرات سارکوپنی، تست‌های عملکرد فیزیکی نقش مهمی دارند. تست سرعت راه رفتن، زمان صرف شده برای طی کردن ۴ متر را اندازه‌گیری می‌کند؛ اگر این زمان بیشتر از ۵ ثانیه باشد، ممکن است نشان‌دهنده کاهش عملکرد باشد. تست زمان‌بندی شده (TUG) که مدت زمان بلند شدن از روی صندلی، راه رفتن و بازگشت به صندلی را اندازه‌گیری می‌کند، اگر بیش از ۲۰ ثانیه باشد، نشان‌دهنده ضعف جسمانی است. همچنین، تست SPPB، شامل ارزیابی تعادل، قدرت و سرعت راه رفتن است و نمره کمتر از ۸ در این آزمایش، نشان‌دهنده شدت بالای سارکوپنی است. در نهایت، پیاده‌روی ۴۰۰ متری، زمان لازم برای طی کردن این مسافت را می‌سنجد و زمان بیش از ۶ دقیقه، ممکن است علامت هشداردهنده باشد.

درمان سارکوپنیا

در حال حاضر، هیچ داروی قطعی و تاییدشده‌ای برای درمان مستقیم سارکوپنی وجود ندارد. به همین دلیل، تمرکز بر روی تغییرات در سبک زندگی و اقدامات غیردارویی است. اصلاحاتی در رژیم غذایی، برنامه‌های مناسب تمرینی و فعالیت‌های فیزیکی منظم، از جمله راهکارهای مؤثر در کنترل و کاهش علائم این بیماری محسوب می‌شوند. افزایش توده عضلانی و بهبود عملکرد فیزیکی، از اهداف اصلی در مدیریت سارکوپنی است که با رویکردهای چندجانبه قابل دستیابی است.

فعالیت بدنی

انجام تمرینات منظم و مناسب می‌تواند نقش مهمی در افزایش قدرت و حجم عضلات افراد مسن ایفا کند. تمرینات مقاومتی مانند وزنه‌برداری و تمرینات قدرتی، در صورت انجام ۲ تا ۳ مرتبه در هفته، می‌توانند به طور قابل توجهی عملکرد عضلات و قدرت کلی بدن را بهبود بخشند. قبل از آغاز هر برنامه ورزشی، مشورت با یک کارشناس مراقبت‌های بهداشتی یا پزشک ضروری است تا شدت و فراوانی تمرینات بر اساس وضعیت فرد تعیین شود.

• ۱۰ تمرین یوگای مبتدی برای شروع‌کنندگان

رژیم غذایی

توصیه می‌شود مصرف ۲۰ تا ۳۵ گرم پروتئین در هر وعده غذایی، به منظور تقویت سنتز پروتئین عضلانی و معکوس کردن کاهش توده عضلانی و ضعف ناشی از افزایش سن، مورد توجه قرار گیرد. علاوه بر آن، مصرف مکمل‌هایی مانند ویتامین دی، ویتامین ب، ویتامین سی، سلنیوم، کلسیم و منیزیم ممکن است به کنترل سارکوپنی کمک کند، زیرا تغذیه نامناسب یکی از عوامل موثر در کاهش توده عضلانی است.

جلوگیری از سارکوپنیا

پیشگیری کامل از سارکوپنی ممکن است با روند طبیعی پیری دشوار باشد، اما با اتخاذ چند روش ساده می‌توان سرعت پیشرفت آن را کاهش داد. مهم‌ترین راهکارها شامل داشتن یک رژیم غذایی متعادل با مواد پروتئینی با کیفیت، مصرف روزانه ۱.۶ تا ۱.۸ گرم پروتئین به ازای هر کیلوگرم وزن بدن، انجام تمرینات مقاومتی حداقل دو بار در هفته و کاهش مدت زمان بی‌تحرکی است.

مشکلات مرتبط با سارکوپنی

افراد مبتلا به سارکوپنیا در معرض خطر ابتلا به بیماری‌ها و مشکلات متعددی قرار دارند. به عنوان نمونه، بیماری‌های قلبی عروقی ممکن است با افزایش سن و کاهش توده عضلانی در ارتباط باشند، زیرا عوامل مشترکی مانند کم‌تحرکی، سوء تغذیه و تغییرات هورمونی در این فرآیند نقش دارند. همچنین، سارکوپنی می‌تواند خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ را افزایش دهد، چرا که در این حالت، کنترل سطح گلوکز در خون مختل می‌شود. تحلیل استخوان‌ها و بروز پوکی استخوان نیز از دیگر عوارض مرتبط است؛ مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۲ نشان داد که خطر ابتلا به پوکی استخوان در زنان یائسه مبتلا به سارکوپنی، به مراتب بیشتر است. علاوه بر این، ناهنجاری‌های در تولید و ترشح مولکول‌های میوکین، که نقش مهمی در تنظیم عملکرد مغز دارند، می‌تواند منجر به بروز اختلالات شناختی شود. در نهایت، کیفیت زندگی افراد مبتلا به سارکوپنی ممکن است به شدت کاهش یابد، و این موضوع می‌تواند منجر به افسردگی و کاهش رضایت کلی از زندگی شود.

زندگی با وجود سارکوپنیا

سارکوپنیا ممکن است تاثیر قابل توجهی بر کیفیت زندگی فرد داشته باشد و انجام فعالیت‌های روزمره را دشوار کند. علاوه بر این، خطر زمین خوردن، شکستگی‌های استخوان و نیاز به بستری شدن در بیمارستان در افراد مبتلا افزایش می‌یابد. شدت تاثیر این بیماری بستگی به عوامل مختلفی مانند سن، وضعیت سلامت کلی و وجود یا عدم وجود عوارض دیگر دارد. در موارد شدیدتر، عوارضی مانند مرگ پس از جراحی یا در اثر ابتلا به بیماری‌های مزمن نظیر نارسایی قلبی، سرطان پانکراس و بیماری‌های کلیوی، ممکن است رخ دهد. تشخیص زودهنگام علائم و نشانه‌های سارکوپنی می‌تواند در مدیریت بیماری و کاهش سرعت پیشرفت آن مؤثر باشد. تمرینات قدرتی و تغذیه مناسب نقش مهمی در تقویت توده عضلانی و بهبود عملکرد کلی بدن دارند. همچنین، انجام فعالیت‌های منظم و اطلاع‌رسانی هرگونه تغییر در وزن، ترکیب بدن یا عملکرد فیزیکی به پزشک یا کارشناس سلامت، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

سؤالات رایج درباره‌ی بیماری سارکوپنیا

در ادامه، به سه سوال پرتکرار درباره سارکوپنی پاسخ می‌دهیم:

– آیا ویتامین دی در کنترل سارکوپنی مؤثر است؟

مطالعات نشان می‌دهند که مصرف مکمل ویتامین D می‌تواند به بهبود توده عضلانی کمک کند، اما دوز مناسب باید توسط پزشک تعیین شود.

– آیا می‌توان روند سارکوپنی را معکوس کرد؟

با توجه به روند طبیعی پیری، معمولاً معکوس کردن کامل این بیماری ممکن نیست، اما تغییر در سبک زندگی و رفتارهای روزمره می‌تواند میزان پیشرفت آن را کاهش دهد و علائم را مدیریت کند.

– آیا سارکوپنی یک بیماری خودایمنی است؟

خیر، سارکوپنی یک بیماری خودایمنی نیست و بیشتر با فرآیند طبیعی پیری و کاهش توده عضلانی مرتبط است.

کلام آخر

سارکوپنی بیماری است که در پی افزایش سن بروز می‌کند و باعث کاهش توده عضلانی و قدرت عضلات می‌شود. اگرچه هنوز داروی مشخصی برای درمان آن وجود ندارد، اما تغییر شیوه زندگی و مصرف مکمل‌های مناسب می‌تواند در کنترل و مدیریت این وضعیت موثر باشد. در هنگام مصرف هر نوع مکمل، حتماً باید با پزشک یا کارشناس سلامت مشورت کرد تا دوز مناسب تعیین شود و از عوارض احتمالی جلوگیری گردد.

منبع: health