هانتاویروس چیست و چه خطراتی دارد؟
در سالهای اخیر، نگرانیها درباره ویروسهایی که از حیوانات به انسان منتقل میشوند، افزایش یافته است. یکی از این ویروسها، هانتاویروس، که در منابع خبری به دفعات ذکر میشود، منشا طبیعی آن جوندگان هستند. این ویروسها در طبیعت توسط گونههای مختلف جوندگان حمل میشوند و در صورت انتقال به انسان، میتوانند منجر به بیماریهای حاد و خطرناک در سیستم تنفسی و کلیوی شوند.
هانتاویروس، با نام علمی «اورتوهانتاویروس»، نوعی ویروس است که در بدن جوندگان بیتفاوت باقی میماند و در اثر تماس با ادرار، مدفوع یا بزاق آنها، وارد محیط میشود. اگر انسانها در تماس با این مواد قرار گیرند، خطر ابتلا به بیماریهای شدید وجود دارد. این ویروس، به عنوان یکی از عوامل تهدیدکننده سلامت عمومی، نیازمند بررسیهای دقیق و اقدامات پیشگیرانه است.
تاریخچه کشف و منشا هانتاویروس
پیدایش هانتاویروس به دهه ۱۹۵۰ میلادی بازمیگردد، زمانی که در جریان جنگ کره، تعداد زیادی از سربازان به بیماری ناشناختهای مبتلا شدند. این بیماری، با علائمی مانند تب، نارسایی کلیوی و خونریزی داخلی، شناخته شد و پزشکان آن زمان نام «تب خونریزیدهنده کره» را بر آن نهادند. پس از تحقیقات گسترده در دهههای بعد، در سال ۱۹۷۸، دانشمندان موفق به شناسایی ویروس و منشأ آن شدند. محل صید جوندگان حامل ویروس در نزدیکی رودخانهای به نام «هانتهان» در کره جنوبی قرار داشت، و به همین دلیل، ویروس نام هانتاویروس را گرفت.
میزبان و نحوه انتقال ویروس
میزبان طبیعی هانتاویروس، گونههای مختلف جوندگان در طبیعت هستند که در اثر تماس با ادرار، مدفوع یا بزاق آنها، ویروس را به محیط اطراف میپاشند. جوندگان در اثر حمل این ویروس بیمار نمیشوند، اما میتوانند منبع آلودگی برای انسانها باشند. انتقال ویروس به انسان معمولاً از طریق استنشاق ذرات معلق حاوی ویروس در فضا، استنشاق هوای آلوده یا تماس مستقیم با مواد آلوده صورت میگیرد. در نتیجه، رعایت نکات بهداشتی و جلوگیری از تماس با جوندگان و محیطهای آلوده، اهمیت بالایی دارد.
نمونههای اخیر کشف شده هانتاویروس در جهان
هانتاویروسها از دههها قبل در سراسر جهان وجود دارند و هر ساله موارد جدید و پراکندهای از ابتلا به این ویروسها گزارش میشود. در سال ۱۹۹۳، در منطقه «چهارگوشه» در جنوب غربی ایالات متحده آمریکا، شیوع بیماری حاد تنفسی رخ داد که منجر به مرگ چند فرد جوان و سالم شد. پس از بررسی محیط زندگی قربانیان، مراکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریکا ویروسی جدید از خانواده هانتاویروس را شناسایی کرد و آن را «سین نومبره» نامید. میزبان این ویروس در آمریکا، موش گوزنی بود و در سالهای بعد، ویروسهای مشابهی در قاره آمریکا کشف شدند. همچنین در سال ۱۹۹۵، ویروس «آنده» (Andes) در کشورهای آرژانتین و شیلی در آمریکای جنوبی شناسایی شد. در سال ۲۰۱۲، در پارک ملی یوسمایت در کالیفرنیا، ده مورد ابتلا ثبت شد. در سالهای ۲۰۱۸ و ۲۰۱۹، وزارت بهداشت آرژانتین شیوع ویروس آنده در منطقه اپوین را گزارش کرد. همچنین در قارههای اروپا و آسیا، ویروسهای «پومالا» و «دوبراو» بهطور مداوم باعث بروز بیماریهای کلیوی در مناطقی از روسیه، چین و شمال اروپا میشوند. مرکز کنترل بیماریهای چین نیز هر ساله هزاران مورد ابتلا به این نوع ویروسها در مناطق روستایی ثبت مینماید.
تصویری از کشتی کروز MV Hondius که به سمت جزایر قناری در حرکت بود و هانتاویروس در آن کشف شد.
در طول ده روز گذشته، هانتاویروس در یک کشتی کروز در اقیانوس اطلس بهطور گسترده شناسایی شد و گونهی کشف شده، همان هانتاویروس آنده است. نکته نگرانکننده، شیوع این ویروس در محیط کشتی کروز است. در حالی که هانتاویروس عموماً نباید از انسان به انسان منتقل شود، اما این گونه ظاهراً تکامل یافته و توانایی انتقال قویتری پیدا کرده است.
علائم فرد مبتلا به هانتاویروس چیست؟
علائم هانتاویروس در انسان به دو نوع سندرم کاملاً متفاوت تقسیم میشود:
۱. سندرم ریوی هانتاویروس
این نوع سندرم عمدتاً توسط ویروسهای هانتاویروس موجود در قاره آمریکا، مانند ویروس سین نومبره و ویروس آنده، ایجاد میشود. دوره بروز علائم بین ۱ تا ۸ هفته پس از تماس با ویروس است. علائم اولیه شامل خستگی شدید، تب بالا و دردهای عضلانی در نواحی ران، لگن و کمر میباشد. نیمی از بیماران دچار علائم گوارشی مانند تهوع، استفراغ، اسهال و درد شکم میشوند. پس از گذشت ۴ تا ۱۰ روز، علائم تنفسی ظاهر میشود که شامل سرفههای مکرر و تنگی نفس است. ویروس باعث نشت پلاسما به درون کیسههای هوایی ریه میشود و در نتیجه، بیمار دچار افت فشار خون، نارسایی قلبی-ریوی و کمبود اکسیژن میگردد. بر اساس مستندات بالینی دانشگاه جانز هاپکینز، این مرحله با خطرات جدی همراه است و نیازمند مراقبتهای پزشکی ویژه است.
۲. سندرم کلیوی همراه با تب و خونریزی داخلی
این نوع سندرم، عمدتاً توسط ویروسهای هانتاویروس موجود در اروپا و آسیا ایجاد میشود. علائم اولیه شامل تب ناگهانی، سردرد شدید، تاری دید، برافروختگی صورت و قرمزی چشمها است. با پیشرفت بیماری، فشار خون کاهش یافته و نشانههای خونریزی ظاهر میشوند، که شامل لکههای قرمز زیر پوست است. ویروس به عروق خونی کلیهها آسیب میرساند و در مراحل نهایی، کلیهها دچار نارسایی حاد میشوند. حجم ادرار کاهش یافته و سموم در خون انباشته میشوند، که میتواند منجر به مشکلات جدی در عملکرد کلیهها گردد. این نوع سندرم، نیازمند مداخلات پزشکی فوری است تا از عوارض جدی جلوگیری شود.
چگونگی انتقال هانتاویروس و میزان واگیری آن
روش اصلی انتقال هانتاویروس به انسان از طریق استنشاق ذرات معلق در هوا است. ترشحات حاوی ویروس، شامل مدفوع، ادرار و بزاق جوندگان، پس از خشک شدن در محیط، به ذرات گرد و غبار تبدیل میشوند و در صورت فعالیتهایی که موجب بلند شدن گرد و غبار میشوند، ویروس وارد هوا میگردد. تنفس این هوای آلوده، مستقیماً ویروس را به مجاری تنفسی و ریههای انسان وارد میکند.
مطالعات موسسهی ملی آلرژی و بیماریهای عفونی آمریکا نشان میدهد که ویروس هانتا در ترشحات خشک شدهی جوندگان، در دمای اتاق، تا دو روز زنده میماند. خوشبختانه، اشعهی ماورا بنفش خورشید این ویروس را به سرعت از بین میبرد، که نقش مهمی در کاهش خطر انتقال طبیعی دارد.
علاوه بر این، انتقال ویروس میتواند از طریق گاز گرفتگی توسط جوندگان آلوده نیز رخ دهد. تماس مستقیم دست با ترشحات این حیوانات و سپس لمس چشمها، بینی یا دهان، از دیگر روشهای انتقال محسوب میشود.
در مورد انتقال انسانی، باید گفت که انتقال هانتاویروس از فرد بیمار به فرد سالم تقریباً نادر است. تنها استثنایی در جهان ثبت شده است، مربوط به ویروس آنده، که قابلیت انتقال محدود از انسان به انسان را دارد. سازمان بهداشت پانآمریکن تأیید کرده است که در کشورهای آرژانتین و شیلی، اعضای کادر درمان و خانوادههای بیماران در اثر تماس نزدیک با فرد مبتلا، به این ویروس دچار شدهاند. اما سایر انواع هانتاویروس، قابلیت سرایت از انسان به انسان ندارند.
میزان بقاء و مرگومیر در بیماران مبتلا به هانتاویروس
نرخ زنده ماندن بیماران به نوع سندرم و زمان دریافت مراقبتهای پزشکی بستگی دارد. در موارد ابتلا به سندرم ریوی، آمار مراکز کنترل و پیشگیری از بیماریهای آمریکا، نرخ مرگومیر حدود ۳۶ تا ۳۸ درصد اعلام کرده است. این نوع سندرم بسیار کشنده است و در صورت عدم مراجعه سریع به مراکز درمانی، ممکن است بیمار بر اثر خفگی ناشی از تجمع مایعات در ریه، جان خود را از دست دهد.
در مقابل، موارد ابتلا به سندرم کلیوی، نرخ مرگومیر پایینتری دارند. ویروسهای هانتان و دوبراوا، نرخ مرگومیر بین ۵ تا ۱۵ درصد را نشان میدهند. ویروس پومالا، که در شمال اروپا شیوع دارد، فرم خفیفتری از بیماری کلیوی ایجاد میکند و آمار مرگومیر در گزارشهای سازمان جهانی بهداشت کمتر از ۱ درصد است. بیماران مبتلا به این نوع، در صورت دریافت مراقبت مناسب و مدیریت صحیح نارسایی کلیه، بهبود کامل خواهند یافت.
امکان درمان و اقدامات حمایتی در مقابل هانتاویروس
در حال حاضر، هیچ داروی ضد ویروسی تایید شده توسط سازمان غذا و داروی آمریکا یا واکسن جهانی برای درمان سندرم ریوی هانتاویروس موجود نیست. بنابراین، تنها راه مقابله با این ویروس، مراقبتهای حمایتی و تسهیل فرآیندهای تنفسی و کلیوی است.
در موارد شدید، بیماران به بخش مراقبتهای ویژه (ایسییو) منتقل میشوند و در صورت تنگی نفس شدید، از دستگاههای تنفس مصنوعی بهرهمند میگردند. مدیریت دقیق مایعات بدن و اکسیژندرمانی، از اقدامات حیاتی کادر درمان است که بر اساس مطالعات منتشر شده، استفاده از دستگاه اکسیژن مستقیم به خون، شانس زنده ماندن بیماران با سندرم ریوی را به طور قابل توجهی افزایش میدهد. برای بیماران با نارسایی کلیه، دیالیز خونی جهت پاکسازی خون و جبران نقص عملکرد کلیه انجام میشود.
داروی ریباویرین (Ribavirin)، که یک داروی ضد ویروسی است، در کنترل فرمهای خاصی از بیماری نقش دارد. تحقیقات انجام شده در موسسهی تحقیقات بیماریهای عفونی ارتش آمریکا نشان میدهد که تزریق وریدی ریباویرین در ابتدای شروع تب خونریزیدهنده، میتواند شدت آسیب کلیوی و نرخ مرگ را کاهش دهد. اما، این دارو بر فرم ریوی بیماری تأثیر چندانی ندارد.
همچنین، در کشورهای چین و کره جنوبی، واکسنهای غیرفعال شدهای برای مقابله با هانتاویروس توسعه یافتهاند، اما تاکنون هیچکدام از آنها تاییدیه جهانی دریافت نکردهاند و در مراحل آزمایش و بررسیهای نهایی قرار دارند.
احتمال وقوع یک همهگیری جهانی یا پاندمی توسط هانتاویروس بسیار پایین است. برای بروز یک همهگیری، نیاز است که یک پاتوژن قابلیت انتقال سریع و مداوم از انسان به انسان را داشته باشد. بر اساس ارزیابیهای اپیدمیولوژیک سازمان جهانی بهداشت، عدد تکثیر پایه برای اکثر گونههای هانتاویروس برابر با صفر است، که نشاندهنده توانایی محدود این ویروس در انتقال بین انسانها است.
چرخه انتقال هانتاویروس عمدتاً وابسته به حضور جوندگان آلوده است و انسانها معمولا نقش ناقل در چرخه انتقال ندارند. در واقع، انسانها بیشتر نقش بنبستی در انتقال ویروس دارند و انتقال مستقیم از انسان به انسان نادر است. تنها استثنای مهم، ویروس آندس در آمریکای جنوبی است که انتقال انسانی آن بسیار محدود و نیازمند تماس بسیار نزدیک است. موارد شیوع این بیماری عمدتاً در مناطق خاص و محلی رخ میدهد که جمعیت جوندگان در آنها افزایش یافته باشد. بنابراین، در مقیاس جهانی، امکان بروز همهگیری هانتاویروس وجود ندارد.
آیا باید نگران هانتاویروس باشیم؟
افرادی که در محیطهای شهری و دور از زیستگاههای طبیعی جوندگان زندگی میکنند، در معرض خطر چندانی برای ابتلا به این بیماری قرار ندارند. خطر مواجهه با هانتاویروس به شرایط محیطی و میزان تماس با جوندگان بستگی دارد. ساکنان مناطق روستایی، کارگران مزارع، جنگلبانان و افرادی که در محیطهای متروکه مانند انبارهای قدیمی یا کلبههای جنگلی فعالیت میکنند، بیشتر در معرض خطر قرار دارند. تغییرات اقلیمی و افزایش بیسابقه بارندگیها در سالهای اخیر، منجر به رشد گیاهان و افزایش منابع غذایی جوندگان شده است، که در نتیجه جمعیت آنها افزایش یافته و احتمال تماس انسان با محیطهای آلوده را بالا برده است. با این حال، در حال حاضر، نگرانی جدی در سطح جهانی وجود ندارد.
آیا به صورت فردی باید اقدامات خاصی در مقابل هانتاویروس انجام دهیم؟
مهمترین راه مقابله با هانتاویروس، رعایت اصول پیشگیرانه فردی برای کنترل جمعیت جوندگان و رعایت بهداشت است. بر اساس پروتکلهای تدوینشده، چندین اقدام ساده و کارآمد وجود دارد که میتواند خطر ابتلا را کاهش دهد:
- مسدود کردن راههای ورودی: تمام منافذ، سوراخها و شکافهای موجود در دیوارها، سقف، انبار و گاراژ باید با توری فلزی یا سیمان مسدود شوند، زیرا موشها توانایی عبور از کوچکترین سوراخها را دارند.
- مدیریت منابع غذایی و زباله: مواد غذایی انسان و حیوانات خانگی باید در ظروف دربدار و مقاوم نگهداری شوند. زبالهها باید در سطلهای محکم و دربدار جمعآوری و روزانه از محیط خارج شوند.
- استفاده از تلهها: در صورت مشاهده حضور جوندگان، از تلههای کشنده استفاده کنید. استفاده از تلههای زنده به دلیل نیاز به رهاسازی جوندگان آلوده توصیه نمیشود.
- تهویه محیطهای بسته: قبل از ورود به انبار، زیرزمین یا کلبههایی که برای مدت طولانی بسته بودهاند، در و پنجرهها را باز کنید و حداقل ۳۰ دقیقه اجازه دهید هوا تازه وارد محیط شود. در این مدت، در خارج از محیط منتظر بمانید.
روش صحیح پاکسازی محیط آلوده
برای تمیز کردن فضله، ادرار یا لانه جوندگان، هرگز از جاروی خشک یا جاروبرقی استفاده نکنید، زیرا این کار ذرات ویروس را در هوا پخش میکند. به جای آن، از دستکش لاستیکی استفاده کنید و محل مورد نظر را با محلول ضدعفونیکننده شامل یک قسمت وایتکس و نه قسمت آب اسپری کنید. اجازه دهید محلول حداقل ۱۰ دقیقه روی سطوح بماند تا ویروس غیرفعال شود. سپس، با یک پارچه مرطوب محل را تمیز کنید و دستمالها را در کیسه پلاستیکی مهر و موم شده بیندازید. قبل از درآوردن دستکشها، آنها را با آب و صابون بشویید و دستهای خود را با دقت ضدعفونی کنید.
